Gabay sa ashfall cleanup: roof, room, at yard safety tips

Kapag sinabi na ng PHIVOLCS at ng local government mo na safe na lumabas, doon magsisimula ang cleanup, at dito nagkakasakit o nasasaktan ang surprising number ng tao. Hindi habang ashfall mismo, kundi pagkatapos, kung kailan parang tapos na ang danger.

Ang gabay na ito ay pagpapatuloy ng aming volcanic ashfall guide. Doon sinakop kung ano ang gagawin bago at habang nangyayari ang ashfall mula Taal, Mayon, o Bulusan. Ito naman ay tungkol lang sa mga araw pagkatapos: paglilinis ng roof mo nang hindi ka mahuhulog, paglilinis ng mga kwarto nang hindi mo kinakalat ang abo sa lahat ng gamit mo, pag-protekta sa tubig at pagkain mo, at tamang pagtapon ng abo nang hindi mo masisira ang drains.

Iba ang volcanic ash sa soot o dust. Gawa ito sa maliliit na piraso ng durog na bato at glass. Abrasive ito, kayang mag-iwan ng gasgas sa balat, mata, at baga. Mas mabigat din ito kaysa sa itsura kapag nabasa, at delikado sa structure ng bahay kapag nag-ipon ang basang abo sa lumang roof o roof na stressed na: kaya nga sinasabi sa roof step sa baba na i-check muna bago ka umakyat, hindi pagkatapos. At kung tutuyuin at wawalisin mo lang ito, babalik lang ito sa hangin na nilalanghap ninyo ng family mo. Lahat ng steps sa baba ay base sa mga facts na ito.

Hindi mo kailangan ng specialty gear para dito. Kailangan mo lang ng short list, gawin lang nang tama:

• N95 masks para sa bawat miyembro ng household na tutulong sa cleanup, hindi lang cloth masks. Ang mga particle ng abo ay fine enough para makapasok sa ordinaryong tela. Kung mayroon ka nang stock mula sa checklist ng go bag namin, para dito ito.
• Goggles o tight-fitting eye protection. Masakit talaga kapag may abo sa ilalim ng contact lens o sa bukas na mata, at puwede pang mag-iwan ng gasgas sa cornea.
• Long sleeves, gloves, at closed shoes: abrasive ang abo sa balat, at may nakatagong matatalim na gilid ng roofing at pako sa abo sa roof.
• Soft push broom o squeegee, hindi stiff bristle broom. Ang stiff bristles ay nagpapalipad ng abo sa hangin. Ang soft broom o rubber squeegee ay gumagalaw ng abo nang hindi ito lumilipad.
• Garden hose o sprinkler na may fine mist setting, kung kaya ng water supply mo. Ang light misting ay pumipigil sa abo na maging airborne habang nagtratrabaho ka.
• Heavy-duty garbage bags o sako, yung parehong woven sacks na binebenta ng mga hardware store at palengke para sa construction debris, at shovel o dustpan para sa pag-iskup.
• Ladder na rated para sa trabaho, may humahawak, plus harness o rope tie-off kung matarik ang pitch ng roof mo. Kung wala ka nito, ’wag kang umakyat sa roof: bayaran mo na lang ang may kaya, o hintayin ang barangay-organized cleanup crews.
• Plastic sheeting o tarps para protektahan ang water tanks, aircon units, at sasakyan bago ka magsimula, kung hindi mo pa ito natatakpan.

Hindi mo kailangang bilhin ito nang panic buying. Karamihan ng households ay mayroon nang mask at goggles mula sa typhoon prep, at ang iba ay normal na stock sa hardware store.

Pagkatapos ng bawat cleanup session, maligo at magbanlaw, kasama ang buhok, bago mo hawakan ang mukha mo, kumain, o magpahinga. Dumidikit ang abo sa balat at buhok, at kapag kinuskos mo ang mata o mukha mo gamit ang kamay na may abo, nasasayang ang effort ng goggles at mask mo.

1. I-confirm na safe na bago ka humawak ng kahit ano

I-check muna ang advisories ng PHIVOLCS at mga announcements ng barangay o LGU mo. Puwedeng bumalik ang ashfall kung may bagong activity, at puwedeng hindi pa rin safe ang mga kalsada o air quality kahit malinaw na ang langit. Walang cleanup schedule na worth it kung sasalungatin mo ang official advisory.

2. Linisin muna ang roof, at kung talagang safe lang gawin ito

Ito ang step na nagpapasakit sa tao, kaya dahan-dahanin mo.

Mabigat ang basang abo, at ginagawa nitong madulas ang roofing surface mo, metal man o tile, sa paraang hindi obvious hangga’t nandoon ka na sa taas. Ang mga pagkahulog at pagguho ng roof habang cleanup ay documented na cause ng injury pagkatapos ng mga eruption gaya ng Taal noong 2020 at ng kamakailang activity ng Mayon, at karamihan nito ay dahil sa pagmamadali sa step na ito o pag-skip sa load check.

• Kung mukhang severe ang load ng roof (makapal na abo, higit sa ilang centimeters, lalo na kung basa o compacted ito, visible na pag-sag, bagong creaking sounds, o basag na ceiling boards sa baba), ’wag kang umakyat. Ipa-assess ito sa taong qualified, o hintayin ang organized help. Dense ang basang volcanic ash, at kahit mukhang moderate at even ang layer, puwede itong magdagdag ng totoong, hindi planadong bigat sa roof structure na hindi dinisenyo para dito. Hindi ito risk na puwede mong hulaan lang mula sa baba.
• Kung safe nang magpatuloy, gumamit ng stable ladder, huwag direktang tatapak sa basang abo, at huwag mag-isa.
• Linisin ang abo gamit ang soft broom, section by section mula sa ridge pababa, para hindi mo paulit-ulit tinatapakan ang mga parteng linis na pero na-reashan ulit. Skip muna ang leaf blower: kailangan mo ang dalawang kamay mo para sa balance sa madulas at may-abong roof, at hindi ka papayagan nito na gawin iyon nang safe.
• Iwasan ang malakas na pag-hose sa roof: nagdadagdag lang ito ng bigat ng tubig bago matanggal ang abo. Tanggalin muna ang bulk nang dry-but-gentle, bago mo banlawan.
• Huwag ding magwalis ng abo sa paraang babagsak ito sa mga lugar na may tao sa baba. I-clear muna ang area.

Kung may duda ka, ito ang isang trabaho na worth it bayaran mo ang local roofer o hintayin ang barangay-organized crew. Ang pagtatrabaho sa taas, sa madulas at overloaded na surface, ay hindi dapat madaliin: mas maganda gawin ito nang isang beses, maingat, may kasamang nagbabantay sa footing mo, kaysa gawin ito nang dalawang beses.

3. Protektahan ang tubig at pagkain bago linisin ang iba

• I-check na natakpan ang water tanks, drums, at mga bukas na container habang ashfall.
• Punasan ang abo sa lids at covers ng tangke bago mo alisin ito, para walang mahulog sa loob kapag binuksan mo.
• Kung nakapasok ang abo sa stored drinking water mo, ’wag mong akalaing safe lang itong mag-settle nang mag-isa. Sundin ang sequence na ito:
  1. Hayaan munang tumahimik ang tubig nang hindi ginagalaw para mag-settle ang mas mabigat na particles ng abo sa ilalim: puwede itong tumagal ng ilang oras.
  2. Maingat na i-decant o i-siphon ang mas malinaw na tubig sa taas papunta sa malinis na container, iiwan ang sediment.
  3. I-filter ang na-decant na tubig gamit ang malinis na tela o coffee filter para ma-catch ang natitirang fine particles.
  4. Pakuluan nang rolling boil nang 2 minutes, pagkatapos hayaang lumamig na nakatakip, saka ibuhos sa malinis at natatakpang container bago inumin, base sa guidance ng Department of Health para sa pag-treat ng tubig na hindi sigurado ang safety.
  5. Kung hindi mo mapapakulo, gumamit ng water purification tablets ayon mismo sa nakalagay sa label, o uminom ng sealed bottled water, pero mas reliable ang pagpapakulo kung may fuel o power ka naman.
  6. Kung may duda ka, ’wag inumin: gumamit muna ng sealed bottled water o emergency water stock mo hanggang ma-confirm mong safe na ito.
• Para sa pagkain: itapon ang anumang naiwang hindi natakpan at direktang na-expose sa abo. Ang sealed, factory-packaged na pagkain (canned goods, sealed bottles, wrapped items) ay generally safe basta punasan mo ang labas ng packaging gamit ang basang tela bago buksan. Hugasang mabuti ang fresh produce sa running water, at itapon ang mga leafy items na may abong nakapasok sa folds na hindi mo na kayang i-rinse out nang buo.
• Kung shared line o communal tap ang main water source niyo, tanungin ang barangay niyo kung na-test o na-flush na ito pagkatapos ng ashfall event bago mo umasa dito.

4. Linisin ang mga kwarto sa loob, wet methods lang

Huwag na huwag mong dry-sweeping o va-vacuum ang abo gamit ang regular household vacuum. Ang dry sweeping ay pinapabalik lang ang fine particles sa hangin na sinusubukan mong linisin, at hindi dinisenyo ang ordinaryong vacuum cleaner para i-filter ang ganitong kafine-nahan ng particles: paiikot-ikot mo lang ang abo sa machine pabalik sa kwarto.

• Mag-mist nang konti ng tubig sa floors at surfaces bago punasan. Ang basang tela o mop ay kinukuha ang abo sa halip na ikalat ito.
• Mula taas pababa ang order sa bawat kwarto: shelves muna, saka furniture, saka floors, para hindi mo paulit-ulit nililinis ang parteng na-clean mo na.
• Palitan ang rinse water nang madalas. Mabilis mag-abrasive at magaspang ang tubig na may abo, at kakalatin mo na lang ito kapag saturated na.
• Kung kailangan mong mag-vacuum, gumamit ng vacuum na rated para sa fine particulate (shop vac na may tamang filter), hindi ang standard household unit.
• Panatilihing sarado ang mga bintana at pinto habang may outside cleanup pa, para hindi makapasok ulit ang abo.

5. Linisin ang bakuran at outdoor spaces

• Basain nang konti ang abo bago magwalis o mag-shovel, parehong rule ng roof at kwarto. Ang tuyong abo sa bukas na bakuran ang pinakamabilis na paraan para maging airborne ulit ito, at ihahatid ito ng hangin pabalik sa mga surface na nilinis mo na.
• I-bag ang abo para itapon sa halip na i-hose papunta sa bukas na drains o storm drains. Nagiging parang light cement ang abo kapag nabasa at na-compact ito, at ito ang magba-block sa drainage system na umaasa sa’yo ng barangay niyo kapag bumalik ang ulan.
• Iwasan ang abo sa mga hardin at vegetable plot hangga’t maaari: binabago nito ang soil chemistry at hindi mo gustong masama ito sa lupa na pinagtatamnan ng pagkain nang hindi mo alam ang composition ng ashfall.

6. Itapon nang tama ang nakolektang abo

I-bag ito sa sako o heavy-duty garbage bags, huwag itong itapon sa drains, canal, o estero. Tanungin ang barangay o LGU mo tungkol sa designated ash disposal points o special collection schedules. Maraming munisipyo malapit sa Taal (Batangas), Mayon (Albay), at Bulusan (Sorsogon) ang nag-set-up nito pagkatapos ng significant ashfall events, hiwalay sa normal weekly garbage truck run, dahil mismo sa dami ng households na nagbabara ng drainage sa pagtapon ng abo sa paraang pinakamabilis nilang naisip. Kung wala pang na-announce na schedule ang barangay niyo, itago muna ang bagged ash sa halip na mag-hula ng drop-off point: mas mabuting mabagal pero tamang pagtapon ngayon kaysa sa flooding problem mamaya.

Basang ashfall vs. tuyong ashfall. Mas mabigat, mas dense, at mas malamang nang na-compact na sa roof mo ang abong bumagsak habang umuulan: ituring ang bawat basang-ashfall roof bilang load risk hangga’t hindi mo ito na-check. Mas magaan ang tuyong abo pero mas prone na maging airborne ulit, kaya ituloy mo ang misting habit mo kahit ilang araw na pagkatapos ng event, lalo na sa mga mahangin na araw.

Mga bahay na may matarik o fragile na roofing. Ang mga lumang GI sheet roofs, lalo na ang may paltos na kalawang, ang pinaka-malamang mag-fail sa ilalim ng ash load. Kung hindi ka confident sa kondisyon ng roof mo, ituring itong professional job, hindi DIY.

Multi-day o paulit-ulit na ashfall. Kung active pa ang bulkan at bumalik ang ashfall, huwag ituring ang cleanup bilang one-time event lang. I-reassess ang roof load at ulitin ang wet-clearing method pagkatapos ng bawat bagong pagbagsak ng abo, sa halip na hayaang mag-ipon ang mga layer.

Mga household na may batang bata, matatanda, o may respiratory condition. Ilayo sila sa cleanup kung kaya, at ilayo sa bahay habang pinaka-madebog na phase ng interior cleaning. Puwedeng mang-irita ang fine ash particles sa airways at mag-worsen ng asthma at iba pang respiratory conditions sa concentrations na hindi namamalayan ng healthy adult: ito rin ang dahilan kung bakit importante ang N95 masks para sa kahit sino na gumagawa ng actual cleanup work, hindi lang para sa may existing conditions.

• Dry-sweeping sa halip na wet-cleaning. Ito ang pinaka-karaniwang pagkakamali, at inililipat lang nito ang problema papunta sa hangin at sa baga mo imbes na alisin ito.
• Pag-akyat sa roof nang hindi muna chine-check ang structural stress. Nagsasabi sa’yo ng kahulugan ang pag-sag, bagong creaking, o basag na ceiling boards sa baba. Paniwalaan mo ito.
• Malakas na pag-banlaw sa roof bago alisin ang bulk ash. Nagdadagdag ito ng bigat ng tubig bago mo pa nababawasan ang load, na baligtad dapat gawin.
• Paghugas ng abo papunta sa drains at estero. Mas mabilis ang pakiramdam nito pero gumagawa ito ng flooding problem para sa buong barangay mamaya.
• Paggamit ng regular household vacuum sa abo. Hindi nito na-fi-filter ang fine particulate at ikakalat mo lang ito sa exhaust.
• Pag-skip sa mask dahil tapos na ang ashfall mismo. Abo pa rin ang re-suspended na abo habang cleanup. Ang mask ay para sa cleanup, hindi lang para sa bagyo o eruption.
• Pag-aakalang ayos na ang stored water dahil nag-settle na ang abo. Ang pag-settle lang ay hindi gumagawang safe inumin ang tubig: i-decant, i-filter, at pakuluan o i-treat ito nang tama muna.

Hindi mo made-drill ang aktwal na eruption, pero puwede mong buuin ang mga habit na gagawing mas safe ang cleanup bago mo pa ito kailanganin:

• I-walk through na ang roof access at ladder setup mo ngayon, habang normal ang panahon, para alam mo kung paano ka aakyat nang ligtas at kung sino ang hahawak sa ladder.
• I-store ang N95 masks, goggles, at gloves kasama ng go bag o household emergency kit mo, hindi nakakalat sa bahay, para hindi ka na maghahanap nito habang stressful na linggo.
• Kausapin na ang barangay niyo ngayon tungkol sa kung saan ang designated ash disposal points, sa halip na malaman mo na lang na walang plano pagkatapos ng event.
• Kung nasa regular ashfall range ka ng Taal, Mayon, o Bulusan, i-check ang general condition ng roof mo tuwing dry season, parehong paraan ng pag-check mo bago ang typhoon season. Ang roof na marginal na ang kondisyon ang pinaka-malamang mag-fail sa ilalim ng ash load na hindi naman talaga dinisenyo para dito.

Walang pumapalit dito sa pagsubaybay sa advisories ng PHIVOLCS at pagsunod sa guidance ng LGU niyo tungkol kung kailan safe nang lumabas. Magsisimula lang ang cleanup kapag “oo” na ang sagot doon.

---

Ang Galing Gear ay nagbabahagi ng pangkalahatang impormasyon tungkol sa paghahanda at first aid, batay sa DOH, WHO at Philippine Red Cross. Hindi ito diagnosis o reseta, at hindi nito pinapalitan ang doktor, nurse, pharmacist o trained responder. Hindi kami nagbibigay ng dose ng gamot. Sundin ang pinakabagong payo ng DOH, ng inyong health office at ng label ng gamot. Sa emergency, tumawag sa 911. Philippine Red Cross: 143. Mental health crisis (NCMH): 1553 (landline). Kapag hindi sigurado, magpatingin agad.