Sheltering in place kapag na-trap ka sa bahay dahil sa baha

Minsan mas mabilis pa umakyat ang tubig kaysa sa tawag ng barangay para mag-evacuate, o baha na ang daan papalabas, o may matandang magulang ka o bagong-panganak na mas mapanganib pang ilipat kaysa tirhan na lang sa bahay. Para sa sitwasyong ’yan ang guide na ito: hindi ka aalis, at least sa ngayon, at kailangan mong gawing kasing-safe hangga’t maaari ang bahay para sa mga tao at gamit na nasa loob na.

Ang sheltering in place habang may baha ay hindi tungkol sa pagiging matapang. Tungkol ito sa pag-gawa ng maikling listahan ng mga bagay sa tamang pagkakasunod-sunod, bago pa maabot ng tubig ang mga switch at shelf, para kapag humupa na ang baha, may gumaganang bahay ka pa rin, malinis na tubig, at walang nasaktan. Marami na akong napasukang bahay matapos bumaba ang tubig, at ang mga nakaligtas nang pinakamalinis ay hindi ’yung may pinakamaraming gear, ’yun ’yung mga may umikot sa buong bahay nang maaga at gumawa ng mahinahong desisyon bago pa mawalan ng kuryente at malubog sa tubig ang ground floor.

Dapat mo rin basahin kasama nito ang aming flood ready guide tungkol sa documents at go bags, ang aming power outage planning, at ang aming clean water basics; ang piece na ito ang nawawalang gitna: ano talaga ang gagawin mo habang naka-trap ka sa loob.

Walang exotic dito, at malamang nasa bahay mo na karamihan nito:

• Isang flashlight o headlamp bawat tao, hindi shared lang na isa; mahalaga ang hands-free light kapag nagbubuhat ka ng gamit paakyat sa dilim
• Power bank, charged bago pa dumating ang bagyo, para sa phones at sa battery radio
• Battery o crank AM/FM radio para sa PAGASA bulletins kapag nawala na ang data at signal
• Mga water container na pwede mong punuin bago ma-contaminate ang mains
• Isang whistle bawat sambahayan, para sa signaling, hindi dekorasyon
• Plastic bins o matitibay na trash bags para i-waterproof ang mahahalagang gamit at documents
• Lubid o cord na sapat ang haba para maibaba o maitaas ang maliliit na gamit sa pagitan ng mga palapag

Kung wala ka pang proper go bag, covered ’yan sa aming go bag guide nang hiwalay. Kahit sheltering in place ka, dapat nakapack pa rin ito at tuyo, sakaling pilitin ka ng sitwasyon na mag-rooftop evacuation mamaya.

Gumalaw nang mabilis pero huwag tatakbo. Nadudulas na ang sahig bago pa ito lumitaw na basa.

1. Kusina, gawin muna ito habang malinis pa ang tubig sa gripo

• Punuin ang lahat ng malinis na container, kaldero, at ang bathtub ng tubig gripo bago ma-contaminate ang utility line ng baha. Ito ang reserba mo para sa inumin at paghuhugas.
• Ilipat ang bigas, canned goods, at kahit ano sa cardboard sa pinakamataas na shelf o counter. Hinihigop ng cardboard ang tubig mula sa baba kahit hindi pa nababaha ang shelf.
• I-unplug ang refrigerator, microwave, at rice cooker sa socket mismo, hindi lang i-off sa switch. Ilipat ang maliliit na appliances sa counter o sa mataas na shelf.
• I-off ang valve ng gas tank kung LPG ang gamit mo sa pagluluto, hindi lang ang knob ng stove.

2. Main circuit breaker, bago maabot ng tubig ang kahit anong outlet

• I-off ang main breaker sa sandaling lumapit na ang tubig sa floor level sa loob ng bahay, o sa sandaling nasa panganib na ang isang floor-level outlet. Huwag mag-antay na literal nang dumapo ang tubig sa socket. Conductor na ang tubig bago pa ito makita sa plug.
• Kung basa na ang breaker panel mismo, o kailangan mong tumayo sa tubig para maabot ito, huwag na itong hawakan. Hayaan mo na lang at i-report ’yan pagdating ng tulong. Hindi worth it ang risk ng shock para lang iligtas ang panel.
• Kapag na-off mo na, panatilihin itong off hanggang kumpirmado ng qualified electrician o ng inyong utility na tuyo at ligtas na ang wiring, hindi lang basta nawala na ang nakikitang tubig.

3. Mga kwarto, protektahan muna ang mga tao, bago ang mga papeles

• Ilipat ang kutson at kumot ng matatandang kapamilya o maliliit na bata sa pinakamataas na gamit-gamit na palapag na ngayon, bago mo na lang gawin ’yan sa pagmamadali mamaya.
• Ilagay ang document bag mo (IDs, land titles, insurance, listahan ng gamot) sa isang sealed plastic bin, nakalagay sa mataas na shelf o dala paakyat. Kung hindi mo pa naayos ito, covered ’yan sa aming flood ready documents guide.
• I-elevate din ang kahit anong hindi na mapapalitan: litrato, alahas, pera, sa parehong paraan. Walang lumulutang na sentimental value.

4. Living areas: mahahalagang gamit at structure

• I-prop ang paa ng mga muwebles gamit ang blocks o ladrilyo kung may oras ka pa at mabagal lang at moderate ang pag-akyat ng tubig. Laktawan ito kung mabilis ang pag-akyat ng tubig; huwag mag-aksaya ng minuto sa muwebles kung dapat mo nang ilipat ang mga tao.
• I-unplug ang telebisyon, router, at kahit anong device na nasa mababang mesa. Ilipat ito sa mas mataas o balutin ng plastic at ilagay sa ibabaw ng cabinet.
• I-roll ang mga rug at ilipat paakyat kung kaya mo; mabilis magkaroon ng amag ang basang tela na naiwan sa sahig kapag humupa na ang tubig.

5. Upper floor o roof access: ang safe zone mo

• Magtalaga ng isang kwarto o roof access point bilang base ng pamilya kapag na-compromise na ang ground floor. Panatilihin ang go bag, radio, phone, whistle, at tubig doon, huwag ikalat sa iba’t ibang lugar.
• Laging magkaroon ng gumaganang flashlight doon, chineck araw-araw, hindi lang habang may bagyo.

Kapag ang naka-store mong tubig na lang ang meron ka, pahalagahan mo ito:

• I-estimate ang mga 3 litro bawat tao bawat araw para sa inumin lang; mas marami kung may breastfeeding na ina, may may-sakit, o matinding init.
• I-ration sa pamamagitan ng paggamit muna ng naka-store na tubig para sa pag-inom at pagluluto; itago ang nakolektang tubig-ulan o questionable sources para sa paghuhugas at pag-flush lang, hindi inumin, maliban kung nakulo o properly treated na ito.
• Ang pagkukulo nang 2 minuto, pagpapalamig na may takip, at pagsasalin sa malinis na covered container (DOH), ang pinakasimple at reliable na paraan kung may gumaganang stove ka at ligtas na gas. Kung wala, worth it ang rated water filter o purification tablets na gagamitin ayon mismo sa label; covered ’yan sa clean water namin.
• Huwag masyadong higpitan ang ration ng pagkain at tubig hanggang sa may ma-dehydrate, lalo na ang mga bata o matatanda. Ang kakaunti nang tubig ay senyales na tumawag na para sa resupply sa barangay, hindi dahilan para mas higpitan pa nang tahimik.

• Mas malayo ang abot ng whistle kaysa sa sigaw, at hindi ito napapagod. Ang tatlong maiikling hihip, paulit-ulit, ang universal distress signal.
• Sa araw, ang makulay na tela o damit na nakatali sa window grille o hawak mula sa bubong ay mas makikita ng rescue boats at aircraft kaysa sa boses.
• Sa gabi, mas worth it ang flashlight kaysa sa screen ng phone. Itutok ito sa direksyon na malamang pagmumulan ng rescuers, sa main road, hindi palayo dito.
• Isulat ang bilang ng pamilya mo at kahit anong urgent medical need sa cardboard o tela gamit ang malalaking letra kung inaasahan mong daraan ang rescuers sakay ng bangka. Standard practice ito sa flood response, at nakakatulong ito para hindi na mag-guess ang rescuers.
• Sa emergency, tumawag muna sa 911. Kung hindi makatawag, mag-text sa kamag-anak ng eksaktong address at sitwasyon mo at hilingin na i-relay nila ito sa 911 at sa barangay mo.

• Huwag lalakad sa baha, kahit mukhang mababaw at kalmado ito. Madalas may bumagsak o nakalubog na live wires sa floodwater, at ang electrocution mula sa tubig na mukhang hindi mapanganib ay isang totoo at paulit-ulit na dahilan ng kamatayan sa panahon ng baha. May dala rin itong dumi mula sa kalbenarya at hayop, at ang paglakad dito ay isa sa pinakakaraniwang paraan ng pagkakahawa sa leptospirosis, isang bacterial infection na pwedeng lumala sa loob ng ilang araw. Kung nalakaran mo ang baha, maghugas gamit ang sabon at malinis na tubig at magpatingin sa doktor sa loob ng 24-48 oras, kahit walang sintomas; huwag mag-self-medicate.
• Huwag gumamit ng electrical appliances sa basang sahig o gamit ang basang kamay, kahit sa tingin mo nakaoff na ang breaker. Kung may pag-aalinlangan na fully off at tuyo na ang panel, ituring na live ang bawat outlet.
• Huwag bumalik pababa para sa gamit kapag nailipat ka na sa upper floor at baha na ang ground floor. Madalas kong nakita ang desisyong “isang beses na lang” na nagresulta sa masama kaysa sa maayos; wala sa ground floor ang worth balikan sa gitna ng tumataas na tubig.
• Huwag umasa sa iisang phone lang bilang tanging paraan mong humingi ng tulong. Nauubusan ng baterya, bumabagsak ang towers, at nagka-congest ang networks mismo kapag lahat ay kailangan ito.
• Huwag ipagpalagay na nag-peak na ang tubig basta’t tumigil ito sa pag-akyat sa loob ng isang oras. Ang pagbaha mula sa pag-ulan sa itaas ng ilog o pagbukas ng dam ay pwedeng dumating nang walang local warning. Laging tingnan ang bulletins.

• Ang battery o hand-crank AM/FM radio ang pinaka-reliable na paraan para makuha ang PAGASA advisories kapag nawala na ang data; karamihan ng local AM stations ay nagre-rebroadcast ng official bulletins habang may flood event.
• Madalas nakakapasok ang text messages sa cellular networks kahit congested o down na ang data at calls; kung hindi makatawag sa 911, subukan ang SMS sa kamag-anak na nasa labas ng bahang lugar.
• Mag-check in sa sariling communication channel ng barangay mo kung meron. Marami na ngayong gumagamit ng radio, tanod runners, o loudhailer announcements kapag bumagsak ang digital channels.
• Kung may NOAH- o PAGASA-linked flood sensor o gauge malapit sa inyo, minsan kayang i-relay ng kapitbahay na may gumaganang koneksyon ang updates sa pamamagitan ng sigaw o megaphone, simple lang at effective.

High-rise o condo units: Karaniwan ang pinakamalaking risk mo ay nasa basement parking at ground-floor utilities, hindi sa sarili mong unit. Patayin pa rin ang power ng mga hindi ginagamit na appliances, panatilihing handa ang emergency kit ng unit mo, at tandaan na malamang hindi gagana ang elevators; magplano ng paggamit ng stairs para sa may mobility issues, bago pa tumaas ang tubig, hindi habang nangyayari na.

Single-story homes: Ang “upper floor” mo ay baka loft lang, matibay na mesa, o ang bubong. Kung talagang wala kang safe na upper space at mabilis tumaas ang tubig, hindi na tamang desisyon ang sheltering in place; dito mas importante ang maagang evacuation, bago maputol ng baha ang kalye mo, kaysa sa kahit anong nasa listahang ito.

Nighttime flooding: Mas mahirap gawin lahat ng nasa itaas kapag gabi na. Unahin ang headlamps kaysa flashlights para laya ang mga kamay mo, at gawin ang circuit breaker at water-filling steps sa sandaling may warning ng bagyo, bago pa dumilim, para hindi ka gumagawa nito nang bulag.

• Paghihintay na i-off ang breaker hanggang nadadapuan na ng tubig ang outlet, kung saan bale delikado na itong lapitan.
• Pagpuno ng water containers matapos lang maging brown o tumigil na ang tubig sa gripo.
• Pagtrato sa “tumigil na ang ulan” bilang “nag-peak na ang baha.” Madalas naaantala ng ilang oras ang pagbaha ng ilog at drainage kaysa sa ulan.
• Pag-pack ng go bag pero pagiiwan nito sa ground floor, kung saan mababaha rin ito kasama ng lahat.
• Hindi na nagsi-signal dahil akala mo alam na ng iba na nandiyan ka. Base sa mga ulat ang gawa ng rescuers, hindi sa haka-haka.

Lakarin mo ang sarili mong bahay ngayon, habang tuyo, at i-time ang sarili mo: gaano katagal bago mo mapuno ang lahat ng container, maputol ang main breaker, at mailipat ang document bin paakyat? Gawin ito minsan bilang family drill, nang malakas, bawat isa may assigned task; pwedeng ang mga bata ang magbuhat ng magagaan na gamit at hawakan ang flashlight habang ang mga may edad ang bahala sa breaker at mabibigat na gamit.

Walang bag, radio, o checklist na kapalit ng maagang pag-alis kapag nag-call na ang barangay ng evacuation. Ang guide na ito ay para sa gitna ng “tumataas na ang tubig” at “hindi na kami makalabas,” hindi dahilan para maghintay lampas sa puntong kaya pa talagang umalis.

---

Ang Galing Gear ay nagbabahagi ng pangkalahatang impormasyon tungkol sa paghahanda at first aid, batay sa DOH, WHO at Philippine Red Cross. Hindi ito diagnosis o reseta, at hindi nito pinapalitan ang doktor, nurse, pharmacist o trained responder. Hindi kami nagbibigay ng dose ng gamot. Sundin ang pinakabagong payo ng DOH, ng inyong health office at ng label ng gamot. Sa emergency, tumawag sa 911. Philippine Red Cross: 143. Mental health crisis (NCMH): 1553 (landline). Kapag hindi sigurado, magpatingin agad.